خلاصه

به مناسبت بزرگداشت روز ملی خلیج فارس: رویای همگرایی در خلیج فارس

بسم الله الرّحمن الرّحیم

کورش تنگستانی – کارشناس ارشد حقوق بین الملل – با تبریک 10 اردیبهشت روز ملّی خلیج فارس

مقدمه

لیمر: پشروی آب اقیانوس هند و دریای عمان در شیار هلال گونه ای در جنوب زاگرس ، دریای نیمه بسته ی خلیج فارس را بوجود آورده است . مساحت این خلیج 226 هزار کیلومتر مربع و عمق متوسط آن 35 متر ثبت شده است که در پاره ای نقاط به 90 تا 100 متر می رسد . این محدوده در حد فاصل کشورهای ایران ، عراق ، کویت ، عربستان ، قطر ، بحرین ، امارات متحده و عمان قرار دارد و بخشی از خاورمیانه بشمار می رود .

اهمیت خلیج فارس در گذشته ای با پیشینه ی چند هزار ساله ریشه دارد ، چرا که محل برخورد تمدن های بزرگ باستان بوده و قرار گرفتن در چهارراه ارتباطی سه قاره اهمیت آن را در قرون میانه بیش از پیش آشکار می کرد . خلیج فارس به لحاظ طبیعی و موقعیت جغرافیایی ، از دیرباز حائز اهمیت بوده است . از یک طرف این منطقه حلقه ارتباطی میان شرق و غرب بوده و از سوی دیگر ، به دلیل داشتن تنگه هرمز که یکی از استراتژیک ترین تنگه های جهانی است ، از اهمیت ویژه ای برخوردار است .

خلیج فارس محور ارتباط بین اروپا ، افریقا ، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و از نظر استراتژیک در منطقه خاورمیانه به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بین سه قاره است و بخشی از یک سیستم ارتباطی را که دو دریای مدیترانه و سرخ و دو اقیانوس هند و اطلس را به هم می پیوندد ، تشکیل می دهد . تا قبل از کشف امریکا در سال 1492 میلادی کالاهایی چون مروارید ، ابریشم ، چینی و ادویه و …… از دو راه به غرب حمل می شد که عبارت بودند از :

1- راه زمینی معروف به جاده ابریشم

2- راه دریایی معروف به راه ادویه

هر دو راه فوق از خلیج فارس و سواحل شرقی مدیترانه می گذشته اند . به دلیل همین جایگاه ویژه ، خلیج فارس همواره عرصه ی تاخت و تاز قدرت های جهانی بوده است . استعمارگران پرتغالی ، هلندی ، فرانسوی ، بریتانیایی ، روسی و امریکایی در دوره های مختلف شانس خود را در غارت و چپاول این منطقه آزمایش کرده اند .

با اکتشاف نفت در بحبوحه ی جنگ های جهانی ، توجه بیش از پیش قدرتهای صنعتی به این منطقه جلب شد . امروزه حوزه  خلیج فارس با دارا بودن 66 درصد ذخایر نفتی و 35 درصد ذخایر گازی جهان به بزرگترین مخزن انرژی در جهان تبدیل شده است . سقف بالای مبادلات تجاری کشورهای حوزه خلیج فارس با دنیای خارج که عمدتاً از طریق تنگه ی هرمز صورت  می گیرد بر اهمیت این منطقه و نقش آن در تعاملات منطقه ای و بین المللی افزوده است .

طرح مسئله

منطقه خلیج فارس همواره به عنوان یکی از مناطق مهم امنیتی ، راهبردی و اقتصادی در نظام بین الملل از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده ، به گونه ای که در طول قرن های اخیر ، پیوسته مورد توجه قدرت های بزرگ قرار گرفته است .

خلیج فارس با منابع طبیعی و انرژی فراوان نقش ارتباط دهندگی یک بزرگراه تجاری میان شرق و غرب جهان را برعهده دارد و نقش قابل توجهی در معادلات اقتصادی جهان ایفا می کند .

حضور استعماری پرتغال ، هلند ، انگلیس و در نهایت ایالات متحده در این منطقه طی 500 سال گذشته عامل اصلی گسترش        نا امنی ، درگیری و اقدامات خصمانه کشورهای این منطقه بر علیه یکدیگر بوده است . سیر تجاوزات استعمارگران در خلیج فارس موجب تفرقه ، انشقاق و درگیری های بلند مدتی در میان کشورهای خلیج فارس شده است که نمونه بارز آنرا در تعیین نادرست خطوط مرزی و سرزمینی این کشورها توسط بریتانیا می توان برشمرد به گونه ای که تمامی این کشورها به نوعی درگیر اختلافات ارضی و مرزی هستند . آنچه در دهه های گذشته در این منطقه دیده شده ، آمیزه ای از تکروی ها در سیاست خارجی ، انقباض در سیاستهای داخلی ، تعریف امنیت ملی بر پایه مفاهیم و دیدگاه های واقع گرایانه ، واگرایی در سیاستهای اقتصادی و اجتماعی و امور منطقه ای و تلاش برای برقراری پیوند با یک نیروی فرامنطقه ای بوده است .

با این توصیفات می توان گفت خلیج فارس که هشت کشور غیر هم وزن با توان نامتقارن را در بر می گیرد ، اکنون جهانی ترین منطقه از میان مجموعه های امنیتی جهان است . این منطقه که زمانی از دو تمدن مستقل ایرانی و عثمانی برخوردار بوده ، به منطقه پیرامونی در نظام جهانی تحت حاکمیت غرب تبدیل شده و به صورتی استثنایی در معرض نفوذ و دخالت خارجی قرار دارد.

نفوذ غرب در این منطقه به واسطه مجاورت مکانی و تمرکز فوق العاده منافع قدرت های بزرگ ، نفت ، راهای مواصلاتی و اسرائیل است .

در تحلیلی کلی می توان دخالت قدرتهای فرامنطقه ای بخصوص ایالات متحده ، اختلافات قومی و مذهبی ، سیاستهای خارجی متعارض ، اختلافات ارضی و مرزی ، مسابقه تسلیحاتی و نحوه نگرش و چگونگی مواجهه با مسئله اسرائیل را از عوامل اصلی واگرایی منطقه ای در خلیج فارس ذکر کرد .

تحلیل رخداد

خلیج فارس منطقه ای ژئوپلتیک ، ژئواستراتژیک و ژئوپلتیک بشمار می رود که امنیت آن بخصوص به دلیل تمرکز بالایی از حوزه های انرژی در این منطقه با امنیت جهانی گره خورده است . مهمترین اندیشه های ژئوپلتیکی که در آغاز سده بیستم تأثیر مهمی بر روابط بین الملل گذاشتند و دامنه جغرافیایی و قلمرو آن بخش بیشتری از جهان را در برگرفت ، نظریه های « هارتلند »   و« ریملند » بوده که بر منطقه مهم خاورمیانه و خلیج فارس تأکید دارند .

بدیهی است که دخالت و حضور دائم قدرتهای فرامنطقه ای به پیروی از این نظریه ها و به دلیل بهره مندی از منافع سرشار نفت  و گاز این منطقه و چپاول و غارت آن و از طرفی اشراف بر یکی از حساس ترین نقاط جهان است ، فاکتوری که بیشترین تأثیرگذاری را در واگرایی و افتراق منطقه ای در خلیج فارس رقم زده است ، به گونه ای که سایر عوامل واگرایی را تحت شعاع خود قرار می دهد . دامن زدن به اختلافات ارضی و مرزی ، عجم و عرب ، شیعه و سنی و بسیاری از این قبیل در گذشته و حال ساخته و پرداخته ی اندیشه های استعماری در قالب های نو و کهن بخصوص توسط بریتانیا و امریکا بوده است .

« بایستی از یکدیگر بترسید تا به دیگران پناه برید. »

معاهدات متعدد امنیتی دوجانبه و چندجانبه کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس با دولتهای غربی از همین اندیشه نشأت گرفته است . اختلاف نظر کشورهای منطقه در تعریف ترتیبات امنیتی ، به یکی از موانع همکاری برای ایجاد نظام امنیتی تبدیل شده است.  ایران امنیت خلیج فارس را مربوط به کشورهای منطقه می داند و با محوریت حضور بازیگران خارج از منطقه مخالف است ، اما کشورهای عرب بر ایجاد نظام امنیت منطقه ای با حضور قدرت های خارجی تأکید می کنند . آنچه مهم به نظر می رسد این است که مسئله همگرایی بین هشت کشور حوزه خلیج فارس به شدت از تحولات بین المللی ، منطقه ای و داخلی متأثر شده و هرگونه اقدامی به منظور ورود به این موضوع نیازمند همسویی این عوامل خواهد بود .

دنیای کنونی با پدیده ای بنام « جهانی شدن » روبروست و بدیهی است که هرگونه تکروی در حوزه های نیازمند کار گروهی و مشترک محکوم به شکست و حذف خواهد بود .جهانی شدن روندی اجباری است و پروسه ای است که خود به خود به دلیل نیاز زمانه در حال رخ دادن است .

گرایش دولتها در اتحادیه های مختلف فراملی مانند جنبش عدم تعهد ، سازمان کنفرانس اسلامی ، سازمان کشورهای صادر کننده نفت ، اروپای متحد و ….. همه قدم هایی بود که در راه پروسه ی جهانی شدن برداشته شده است .

منطقه گرایی و به تبع آن همگرایی منطقه ای یکی از ملزومات ورود مناطق گوناگون جهان به جرگه جهانی شدن است که امروزه مورد توجه دولتها قرار گرفته است . بی شک منطقه حساس و استراتژیک خلیج فارس از جمله مناطقی است که در شرایط کنونی بیش از هر زمان و منطقه ای دیگر از جهان نیازمند بسط همکاری و همگرایی است .

نتیجه بحث

اصطلاح همگرایی هم به فرایند همگرایی و هم به فرجام این فرایند اطلاق می گردد . با این تعبیر از همگرایی دو تعبیر ارائه   می گردد که هر کدام طرفداران خود را دارد . یکی فرایندی است که طی آن ملت ها از تمایل و توانایی خویش نسبت به تدبیر مستقل سیاست خارجی و سیاست های داخلی خود صرفنظر کرده ، در عوض در پی تصمیم گیری مشترک و یا تعویض روند تصمیم گیری به سازمانهای ناظر جدیدی هستند و دیگری تکامل تدریجی یک نظام تصمیم گیری جمعی در میان ملت ها می باشد .

با عنایت به نظریات کارکردگرایان و نوکارکردگرایان می توان دریافت که بسط همکاریهای اقتصادی در منطقه  خلیج فارس به منظور نیل به وحدت سیاسی با توجه به ساخت تک محصولی کشورهای منطقه ، مقتضیات اقتصادی رانتی و مهم تر از همه حاکمیت علایق ایدئولوژیک بر جریان انرژی ، امری ناشدنی است و رویکرد همگرایانه در این منطقه بیشتر مستلزم تصمیم و اراده ی سیاسی دولت هاست تا تعاملات اقتصادی .

مجموعه عوامل مختلفی در منطقه خلیج فارس و در بین هشت کشور این حوزه وجود دارند هریک به نوبه ی خود می توانند حاکمان منطقه را در جهت حرکت به سمت و سوی همگرایی و نزدیکی ترغیب و تشویق نمایند . عواملی نظیر حاکمیت مطلق دین مبین اسلام بر منطق ، مسئله فلسطین به عنوان یکی از ضروریات جهان اسلام ، پیوندهای تاریخی و جغرافیایی و اشتراکات فرهنگی ملت ها ، اقتصاد تک محصولی و صادرات نفت ، بحران آب ، وابستگی کشورها به خلیج فارس از صادرات نفت و گاز گرفته تا مبادلات تجاری و صید و صیادی و در آخر همکاری های زیست محیطی از جمله ی مواردی هستند که می توانند عامل شتاب دهنده همگرایی و همکاری در منطقه باشند .

منابع :
1- الگوی اعتماد سازی در منطقه خلیج فارس – طاهره ابراهیمی فر .

2- اتحادیه منطقه ای در خلیج فارس – احمد حیدری عبدی .

3- تحلیل عوامل مغفول مانده همگرایی در خلیج فارس – کامران کرمی .

4- جهانی شدن و همگرایی منطقه ای کشورهای حوزه خلیج فارس – صمد فتوحی .

۴ نظر

  1. با سلام
    درود اقای تنگستانی که شرح کاملی از خلیج فارس اشاره نمودند

  2. عالی بود مهندس دستتون درد نکنه که هم غیرت ملی دارید و شجاعت دینی و سواد کافی و وافی

  3. احسنت.بسیار جامع و عالی نوشتید جناب تنگستانی.باعث مباهات و افتخار است . انشا… تداوم داشته باشد تا اعراب به فکر چپاول این خلیج تا ابد پارس نباشند .

  4. مرحبا به جناب تنگستانی به خاطر نوشتن چنین مقاله ی خوب و پر محتوا .

نظر شما

ایمیل شما نشر نخواهد شد

در تلگرام منتظر شما هستيم
کانل خبری لیمر